انواع بیرون‌زدگی دیسک کمر؛ تفاوت انواع، علائم و روش‌های درمان

دیدن اصطلاحاتی مثل «برجستگی دیسک»، «فتق دیسک» یا «Extrusion» در جواب MRI ممکن است نگران‌کننده باشد. اما هر بیرون‌زدگی دیسک به معنای آسیب شدید یا نیاز به جراحی نیست.

انواع بیرون‌زدگی دیسک کمر از نظر شکل، محل و مهره‌های درگیر با هم تفاوت دارند. به همین دلیل، در گزارش MRI ممکن است با اصطلاحاتی مانند انواع فتق دیسک کمر و انواع دیسک کمر روبه‌رو شوید.

شدت درد هم همیشه به اندازه بیرون‌زدگی بستگی ندارد. گاهی یک بیرون‌زدگی بزرگ درد چندانی ایجاد نمی‌کند، اما بیرون‌زدگی کوچک‌تر به دلیل فشار روی عصب باعث درد تیرکشنده، گزگز یا محدودیت حرکت می‌شود.

در ادامه مجله کلینیک خانه سلامت با انواع دیسک کمر، تفاوت آن‌ها، محل‌های شایع درگیری، علائم و روش‌های درمان آشنا می‌شوید.

انواع بیرون‌زدگی دیسک کمر کدامند؟

برای شناخت انواع بیرون‌زدگی دیسک کمر بهتر است به سه نکته توجه کنید:

•  دیسک چه تغییری کرده
• بیرون‌زدگی در کدام قسمت قرار دارد
• کدام مهره‌های کمر درگیر شده‌اند.

در جواب MRI ممکن است با اصطلاحاتی مثل Bulging، Protrusion، Extrusion و Sequestration روبه‌رو شوید که هرکدام نوعی از تغییرات دیسک را نشان می‌دهند. محل بیرون‌زدگی نیز مهم است، چون ممکن است در مرکز کانال نخاعی، کناره‌ها یا نزدیک مسیر خروج عصب باشد.

عبارت‌هایی مانند L4-L5 و L5-S1 هم مشخص می‌کنند کدام دیسک بین مهره‌های کمر درگیر شده است.

محور دسته‌بندی	انواع اصلی
شکل	برجستگی (Bulging)، برآمدگی (Protrusion)، بیرون‌زدگی (Extrusion)، جداشدگی (Sequestration)
محل	مرکزی، پاراسنترال، فورامینال، خارج فورامینال
سطح ستون فقرات	عمدتاً L4-L5 و L5-S1

این تقسیم‌بندی به پزشک کمک می‌کند تا مشخص کند دیسک چه تغییری کرده و دقیقاً کدام قسمت از کمر درگیر شده است. البته نتیجه MRI به‌تنهایی برای انتخاب روش درمان کافی نیست. پزشک باید علائم بیمار را هم در نظر بگیرد و با معاینه، بررسی کند که تغییرات دیده‌شده در MRI تا چه اندازه با درد و مشکلات حرکتی فرد ارتباط دارند.

بیشتر بخوانید: درمان بی حسی پا بعد از عمل دیسک کمر چگونه انجام می‌شود؟ 

انواع فتق دیسک کمر چیست؟

فتق دیسک کمر زمانی اتفاق می‌افتد که بخشی از ماده داخل دیسک از محل طبیعی خود بیرون بزند. شکل و محل این بیرون‌زدگی می‌تواند متفاوت باشد و به همین دلیل، اصطلاحات مختلفی در جواب MRI دیده می‌شود.

عبارت‌های انواع فتق دیسک کمر و انواع فتق دیسک کمری به همین تفاوت‌ها اشاره دارند.

البته هر تغییری در دیسک به معنای فتق نیست. گاهی دیسک فقط آب خود را از دست می‌دهد، فرسوده می‌شود یا برجستگی گسترده‌ای پیدا می‌کند. بنابراین، باید مشخص شود دیسک دچار تغییرات فرسایشی شده یا بخشی از آن واقعاً بیرون زده است.

انواع بیرون‌زدگی دیسک

بیرون‌زدگی دیسک فقط مخصوص کمر نیست و ممکن است در قسمت‌های مختلف ستون فقرات، از جمله گردن، پشت و کمر اتفاق بیفتد.

بااین‌حال، در این مقاله بیشتر درباره دیسک‌های کمر صحبت می‌کنیم؛ چون مشکلات این ناحیه می‌توانند باعث کمردرد، درد تیرکشنده به پا و گاهی گزگز یا بی‌حسی شوند.

ساختار دیسک کمر؛ بیرون‌زدگی چطور شکل می‌گیرد؟

برای درک بهتر بیرون‌زدگی دیسک، ابتدا باید ساختار آن را بشناسید. بین مهره‌های ستون فقرات، دیسک‌هایی با لایه بیرونی محکم و بخش داخلی نرم قرار دارند که به حرکت کمر و کاهش فشار بین مهره‌ها کمک می‌کنند.

با گذشت زمان یا بر اثر عوامل مختلف، ممکن است ساختار دیسک تغییر کند و بخشی از آن بیرون بزند. بسته به شکل و میزان این تغییرات، در جواب MRI از اصطلاحاتی مانند برجستگی یا فتق دیسک استفاده می‌شود.

آنولوس فیبروزوس

آنولوس فیبروزوس همان لایه بیرونی و محکم دیسک است که از چندین لایه بافت فیبری تشکیل شده و به حفظ شکل و استحکام دیسک کمک می‌کند.

این لایه ممکن است به‌مرور زمان و با افزایش سن دچار تغییراتی مانند ضعیف شدن یا ایجاد شکاف شود. البته هر تغییری در این قسمت به معنای بیرون‌زدگی دیسک یا ایجاد درد نیست.

نوکلئوس پالپوزوس

نوکلئوس پالپوزوس بخش نرم و ژله‌ای داخل دیسک است که آب بیشتری دارد و به پخش شدن فشار بین مهره‌ها کمک می‌کند.

وقتی لایه بیرونی دیسک ضعیف یا دچار آسیب می‌شود، ممکن است بخشی از ماده داخلی به سمت بیرون جابه‌جا شود. شکل و میزان این جابه‌جایی مشخص می‌کند که بیرون‌زدگی دیسک از چه نوعی است.

چرا دیسک بیرون می‌زند؟

بیرون‌زدگی دیسک کمر همیشه به دلیل بلند کردن یک جسم سنگین یا انجام یک حرکت اشتباه اتفاق نمی‌افتد. در بسیاری از افراد، تغییرات دیسک به‌تدریج و طی چند سال ایجاد می‌شوند.

از مهم‌ترین علل فتق دیسک کمر و بیرون زدگی دیسک کمر می‌توان به افزایش سن و فرسودگی تدریجی دیسک، عوامل ژنتیکی، فشارهای مکرر به ستون فقرات و بعضی آسیب‌های ناگهانی اشاره کرد.

گاهی فرد بعد از خم شدن، بلند کردن وسیله‌ای سنگین یا انجام یک فعالیت ورزشی متوجه کمردرد می‌شود. بااین‌حال، این موضوع لزوماً به معنای آن نیست که دیسک همان لحظه آسیب دیده است؛ ممکن است تغییرات از قبل وجود داشته باشند و آن فعالیت فقط باعث شروع یا تشدید علائم شده باشد.

دسته‌بندی دیسک کمر؛ برجستگی و فتق یکی هستند؟

اگر در جواب MRI اصطلاحاتی مثل Bulging یا Herniated Disc را دیده‌اید، بهتر است بدانید برجستگی و فتق دیسک یکسان نیستند. در برجستگی دیسک، بخش وسیع‌تری از دیسک از حالت طبیعی خارج می‌شود، اما در فتق دیسک، بیرون‌زدگی در قسمت محدودتری اتفاق می‌افتد. جدول زیر تفاوت این دو را نشان می‌دهد.

اصطلاح فارسی	اصطلاح انگلیسی	معنای ساده
برجستگی دیسک	Bulging disc	بخش گسترده‌ای، معمولاً بیش از ۲۵ درصد محیط دیسک، از محدوده طبیعی بیرون می‌زند.
فتق / بیرون‌زدگی	Herniated disc	بخشی از ماده دیسک به‌صورت موضعی، معمولاً در کمتر از ۲۵ درصد محیط آن، جابه‌جا می‌شود.
برآمدگی	Protrusion	قسمت بیرون‌زده دیسک، پایه پهن‌تری نسبت به بخش برجسته خود دارد.
بیرون‌زدگی	Extrusion	قسمت بیرون‌زده از پایه خود پهن‌تر است یا ارتباط آن با دیسک در همان مقطع دیده نمی‌شود.
جداشدگی	Sequestration	بخشی از ماده دیسک جدا شده و به‌صورت یک قطعه آزاد قرار گرفته است.

البته این نام‌ها فقط شکل تغییرات دیسک را مشخص می‌کنند. برای مثال، نمی‌توان صرفاً با دیدن عبارت Extrusion در جواب MRI نتیجه گرفت که مشکل حتماً شدید است یا بیمار به جراحی نیاز دارد.

فتق دیسک و هرنی دیسکال

فتق دیسک زمانی اتفاق می‌افتد که بخشی از ماده دیسک از جای طبیعی خود بیرون بزند و گاهی به عصب‌های اطراف فشار وارد کند. اصطلاح هرنی دیسکال نیز به همین مشکل اشاره دارد و ممکن است آن را در جواب MRI ببینید. البته از نظر پزشکی، برجستگی گسترده دیسک با فتق موضعی تفاوت دارد، هرچند در زبان روزمره به هر دو بیرون‌زدگی دیسک گفته می‌شود.

تفاوت برجستگی و فتق دیسک کمر

مهم‌ترین تفاوت برجستگی و فتق دیسک کمر در شکل و محدوده بیرون‌زدگی است. در برجستگی دیسک یا Bulging، قسمت وسیع‌تری از دیسک به سمت بیرون گسترش پیدا می‌کند. اما در فتق دیسک، بخشی از ماده دیسک در یک ناحیه محدودتر از جای طبیعی خود خارج می‌شود.

نکته مهم این است که هیچ‌کدام از این دو حالت لزوماً به معنای درد شدید یا نیاز به جراحی نیستند. ممکن است فردی برجستگی یا فتق دیسک داشته باشد، اما درد چندانی احساس نکند. در مقابل، گاهی یک فتق کوچک به دلیل تحریک ریشه عصب باعث درد تیرکشنده، گزگز یا بی‌حسی پا می‌شود.

طبقه‌بندی بیرون‌زدگی دیسک کمر

طبقه‌بندی بیرون‌زدگی دیسک کمر به پزشک کمک می‌کند تا شکل و محل دقیق مشکل را مشخص کند و بهتر متوجه شود کدام قسمت از ستون فقرات درگیر شده است.

برای مثال، اگر در جواب MRI نوشته شده باشد «فتق پاراسنترال در سطح L4-L5»، یعنی بخشی از دیسک بین مهره‌های چهارم و پنجم کمر، در ناحیه‌ای نزدیک به مرکز کانال نخاعی بیرون زده است.

البته برای اینکه مشخص شود این بیرون‌زدگی واقعاً علت درد و علائم بیمار است یا نه، پزشک باید علاوه بر بررسی MRI، علائم فرد را هم بررسی کرده و معاینه انجام دهد.

انواع آسیب دیسک کمر

انواع آسیب دیسک کمر فقط به فتق یا بیرون‌زدگی محدود نمی‌شوند. دیسک ممکن است بدون بیرون زدن هم دچار تغییراتی شود، از جمله:

• کم‌آبی دیسک کمر: دیسک به‌مرور بخشی از آب خود را از دست می‌دهد و ممکن است ارتفاع آن کاهش پیدا کند.
• پاره شدن دیسک کمر: ایجاد شکاف در لایه بیرونی دیسک که لزوماً به معنای بیرون‌زدگی بخش داخلی آن نیست.
• التهاب دیسک کمر: اصطلاحی که می‌تواند به مشکلات متفاوتی اشاره داشته باشد و برای تشخیص علت آن به بررسی پزشکی نیاز است.
• چسبندگی دیسک کمر: اصطلاحی غیردقیق که گاهی برای توصیف چسبندگی بافت‌های اطراف ستون فقرات یا عصب‌ها استفاده می‌شود.

این تغییرات لزوماً نشانه فتق شدید دیسک نیستند و هرکدام باید بر اساس علائم و نتیجه معاینه بررسی شوند.

انواع بیرون‌زدگی دیسک کمر بر اساس شدت

وانواع بیرون‌زدگی دیسک کمر بر اساس شدت معرفی می‌شوند که هرکدام شکل متفاوتی از تغییرات دیسک را نشان می‌دهند. البته این دسته‌بندی لزوماً شدت درد را مشخص نمی‌کند؛ گاهی بیرون‌زدگی کوچک باعث درد شدید می‌شود، اما بیرون‌زدگی بزرگ‌تر علامت چندانی ندارد. در ادامه با هرکدام از این حالت‌ها آشنا می‌شوید.

برجستگی دیسک

برجستگی دیسک (Bulging Disc) زمانی اتفاق می‌افتد که بخش وسیعی از دیسک از محدوده طبیعی خود بیرون می‌آید. این تغییر همیشه درد ایجاد نمی‌کند و گاهی فقط در MRI دیده می‌شود. اگر برجستگی با درد یا محدودیت حرکت همراه باشد، پزشک ممکن است فیزیوتراپی، تمرین‌درمانی و اصلاح فعالیت‌های روزانه را پیشنهاد کند. در موارد بدون علامت نیز معمولاً درمان خاصی لازم نیست.

برآمدگی دیسک

در برآمدگی دیسک (Protrusion)، بخشی از دیسک در یک ناحیه مشخص بیرون می‌زند، اما پایه قسمت بیرون‌زده از بخش برجسته آن پهن‌تر است. این وضعیت ممکن است بدون علامت باشد یا در صورت فشار روی عصب، باعث کمردرد، درد تیرکشنده به پا، گزگز و بی‌حسی شود. در بسیاری از موارد، درمان بدون جراحی و با کمک فیزیوتراپی، تمرین‌های مناسب و اصلاح فعالیت‌های روزانه انجام می‌شود.

بیرون‌زدگی دیسک

در بیرون‌زدگی دیسک (Extrusion)، ماده داخلی دیسک بیشتر به بیرون جابه‌جا می‌شود و ممکن است قسمت بیرون‌زده از پایه اتصال خود پهن‌تر باشد یا در بخشی از تصویر، اتصال آن به دیسک اصلی دیده نشود.

این وضعیت لزوماً به جراحی نیاز ندارد. اگر ضعف عصبی شدید یا رو به افزایش و علائم هشداردهنده وجود نداشته باشد، ممکن است درمان با روش‌های غیرجراحی مانند فیزیوتراپی، تمرین‌درمانی و افزایش تدریجی فعالیت آغاز شود.

جداشدگی دیسک

در جداشدگی دیسک (Sequestration)، بخشی از ماده بیرون‌زده کاملاً از دیسک اصلی جدا می‌شود و ممکن است به عصب‌های اطراف فشار وارد کند. این وضعیت همیشه به جراحی نیاز ندارد و گاهی قطعه جداشده به‌مرور کوچک‌تر می‌شود. انتخاب درمان به علائم، میزان درگیری عصب و نتیجه معاینه بستگی دارد.

اگر ضعف پا شدیدتر شد یا اختلال جدید در کنترل ادرار و مدفوع یا بی‌حسی ناحیه بین پاها ایجاد شد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

دیسک مهاجر

در دیسک مهاجر، بخشی از ماده بیرون‌زده دیسک از محل اولیه خود به سمت بالا، پایین یا قسمت دیگری از کانال نخاعی حرکت می‌کند. این اتفاق برای همه بیرون‌زدگی‌ها رخ نمی‌دهد. بسته به محل جابه‌جایی، ممکن است ماده دیسک به عصب فشار وارد کند و باعث درد تیرکشنده، گزگز یا ضعف پا شود.

تفاوت برآمدگی دیسک و بیرون‌زدگی دیسک

ویژگی	برآمدگی دیسک	بیرون‌زدگی دیسک
شکل	پایه قسمت بیرون‌زده پهن‌تر است.	قسمت بیرون‌زده از پایه خود پهن‌تر است یا ارتباط آن با دیسک اصلی در یک مقطع دیده نمی‌شود.
اتصال	بخش بیرون‌زده با پایه‌ای پهن به دیسک متصل است.	ممکن است اتصال باریک‌تری داشته باشد یا بخشی از آن جدا شده باشد.
تعریف تخصصی	جابه‌جایی موضعی ماده دیسک با پایه پهن‌تر	جابه‌جایی ماده دیسک با شکل متفاوت که ممکن است از پایه اتصال پهن‌تر باشد.

مراحل بیرون‌زدگی دیسک کمر

برخلاف تصور رایج، بیرون‌زدگی دیسک همیشه از یک برجستگی کوچک شروع نمی‌شود که به‌تدریج شدیدتر شود. اصطلاحات مختلف MRI بیشتر شکل تغییرات دیسک را نشان می‌دهند، نه مراحل قطعی پیشرفت بیماری.

مراحل بیرون‌زدگی دیسک کمر را می‌توان از نظر شکل به چهار حالت تقسیم کرد:

1. برجستگی دیسک: بخش وسیعی از دیسک از حالت طبیعی خود خارج می‌شود.
2. برآمدگی دیسک: قسمتی از دیسک به‌صورت موضعی بیرون می‌زند.
3. بیرون‌زدگی دیسک: ماده دیسک بیشتر بیرون می‌آید و شکل اتصال آن به دیسک تغییر می‌کند.
4. جداشدگی دیسک: بخشی از ماده بیرون‌زده کاملاً از دیسک اصلی جدا می‌شود.

این چهار حالت لزوماً پشت‌سرهم اتفاق نمی‌افتند و همه بیماران آن‌ها را تجربه نمی‌کنند.

مراحل پیشرفت دیسک کمر؛ آیا همه دیسک‌ها بدتر می‌شوند؟

مراحل پیشرفت دیسک کمر در همه افراد یکسان نیست و بیرون‌زدگی دیسک همیشه با گذشت زمان شدیدتر نمی‌شود.

• بهبود خودبه‌خودی: بعضی فتق‌های دیسک به‌مرور کوچک‌تر می‌شوند و فشار روی عصب کاهش پیدا می‌کند.
• کاهش درد بدون تغییر محسوس MRI: گاهی علائم بیمار بهتر می‌شوند، حتی اگر ظاهر دیسک تغییر زیادی نکرده باشد.
• کوچک شدن بیرون‌زدگی‌های بزرگ: حتی در برخی موارد بیرون‌زدگی دیسک (Extrusion) و جداشدگی دیسک (Sequestration)، ممکن است ماده بیرون‌زده به‌مرور جذب و کوچک‌تر شود.
• تشدید علائم: در بعضی بیماران، فشار روی عصب بیشتر می‌شود و به بررسی یا تغییر روش درمان نیاز پیدا می‌کنند.

بنابراین، بیرون‌زدگی دیسک همیشه به جراحی نیاز ندارد. اما در صورت ضعف شدید یا رو به افزایش پا، اختلال جدید در کنترل ادرار و مدفوع یا بی‌حسی ناحیه بین پاها، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید. میتوانید به بهترین کلینیک فیزیوتراپی در سعادت اباد و بهترین کلینیک فیزیوتراپی در زعفرانیه مراجعه کنید.

انواع فتق دیسک کمر بر اساس محل

محل بیرون‌زدگی دیسک می‌تواند روی نوع علائم تأثیر بگذارد. برای مثال، ممکن است دو نفر بیرون‌زدگی مشابهی داشته باشند، اما یکی فقط کمردرد و دیگری درد تیرکشنده یا گزگز پا را تجربه کند.

انواع فتق دیسک کمر بر اساس محل نشان می‌دهند که دیسک در کدام قسمت بیرون زده و به کدام عصب نزدیک‌تر است.

بیرون زدگی دیسک مرکزی چیست؟

در بیرون‌زدگی دیسک مرکزی، ماده دیسک به سمت وسط کانال نخاعی حرکت می‌کند. اگر بیرون‌زدگی بزرگ باشد، ممکن است به چند عصب فشار وارد کند. البته همه بیرون‌زدگی‌های مرکزی خطرناک نیستند و بعضی افراد هیچ علامتی ندارند.

بیرون زدگی دیسک پاراسنترال

بیرون زدگی دیسک پاراسنترال یا بیرون‌زدگی کنار مرکز، زمانی اتفاق می‌افتد که دیسک کمی کنارتر از وسط کانال نخاعی بیرون بزند. این حالت ممکن است به عصب عبوری فشار وارد کند و باعث درد تیرکشنده، گزگز یا بی‌حسی پا شود. برای مثال، بیرون‌زدگی کنار مرکز در دیسک بین مهره‌های چهارم و پنجم کمر (L4-L5) ممکن است عصب پنجم کمری (L5) را درگیر کند.

بیرون زدگی دیسک فورامینال

در بیرون زدگی دیسک فورامینال یا بیرون‌زدگی در مسیر خروج عصب، ماده دیسک وارد فضایی بین مهره‌ها می‌شود که عصب از آن عبور می‌کند. اگر دیسک به عصب فشار وارد کند، ممکن است فرد درد تیرکشنده به پا، گزگز، بی‌حسی یا ضعف عضلانی داشته باشد.

بیرون زدگی دیسک خارج فورامینال

بیرون زدگی دیسک خارج فورامینال یا بیرون‌زدگی خارج از مسیر خروج عصب، زمانی رخ می‌دهد که ماده دیسک در قسمت بیرونی سوراخ بین مهره‌ها قرار بگیرد. این نوع بیرون‌زدگی نیز ممکن است عصب خروجی را تحریک کند و بسته به عصب درگیر، باعث درد، گزگز یا بی‌حسی در قسمت‌های مختلف پا شود.

کدام محل کدام عصب را درگیر می‌کند؟

برای درک بهتر، دیسک بین مهره‌های چهارم و پنجم کمر (L4-L5) را در نظر بگیرید:

محل بیرون‌زدگی دیسک	عصبی که ممکن است درگیر شود
کنار مرکز (پاراسنترال)	عصب پنجم کمری (L5)
در مسیر خروج عصب (فورامینال)	عصب چهارم کمری (L4)
خارج از مسیر خروج عصب (خارج فورامینال)	عصب چهارم کمری (L4)
بیرون‌زدگی بزرگ مرکزی	ممکن است چند عصب یا عصب‌های انتهای ستون فقرات درگیر شوند.

البته محل بیرون‌زدگی به‌تنهایی مشخص نمی‌کند کدام عصب آسیب دیده است. پزشک یا فیزیوتراپیست با بررسی MRI، محل درد، قدرت عضلات و میزان گزگز یا بی‌حسی پا، وضعیت بیمار را دقیق‌تر بررسی می‌کند.

انواع بیرون‌زدگی دیسک بر اساس سطح ستون فقرات

اگر جواب MRI کمرتان را دیده باشید، احتمالاً با عبارت‌هایی مثل L4-L5 یا L5-S1 روبه‌رو شده‌اید. این حروف و اعداد شاید در نگاه اول پیچیده به نظر برسند، اما فقط نشان می‌دهند کدام دیسک بین مهره‌های ستون فقرات دچار مشکل شده است.

بیرون زدگی دیسک L4-L5

بیرون زدگی دیسک L4-L5 یعنی دیسک بین مهره چهارم و پنجم کمر از جای طبیعی خود بیرون زده است. این ناحیه یکی از محل‌های شایع بیرون‌زدگی دیسک است. اگر دیسک به عصب فشار وارد کند، ممکن است باعث کمردرد، درد تیرکشنده به پا، گزگز، بی‌حسی یا ضعف عضلات شود. نوع علائم به محل بیرون‌زدگی و درگیری عصب L4 یا L5 بستگی دارد. به همین دلیل، پزشک علاوه بر MRI، کمر و پاها را نیز معاینه می‌کند.

بیرون زدگی دیسک L5-S1

بیرون زدگی دیسک L5-S1 در دیسک بین آخرین مهره کمر و استخوان خاجی ایجاد می‌شود و یکی از محل‌های شایع بیرون‌زدگی دیسک است. اگر دیسک به عصب فشار وارد کند، ممکن است درد از کمر به باسن، پشت پا یا کف پا کشیده شود و با گزگز، بی‌حسی یا ضعف همراه باشد. البته همه افراد این علائم را ندارند و نوع علائم به محل فشار روی عصب بستگی دارد.

بیرون زدگی دیسک ۴ و ۵ کمر

بیرون زدگی دیسک ۴ و ۵ کمر همان بیرون‌زدگی دیسک L4-L5، یعنی دیسک بین مهره چهارم و پنجم کمر است. این شماره‌ها فقط محل درگیری را نشان می‌دهند، نه شدت بیماری را. پزشک برای انتخاب درمان، میزان فشار روی عصب، محل درد، ضعف عضلات و محدودیت حرکت را بررسی می‌کند.

بیرون‌زدگی خفیف، متوسط و شدید دیسک کمر

عبارت‌های بیرون‌زدگی خفیف، متوسط و شدید دیسک کمر معمولاً میزان تغییرات دیسک یا فشار آن به بافت‌های اطراف را توصیف می‌کنند.

اما شدت بیرون‌زدگی همیشه با میزان درد ارتباط ندارد. گاهی بیرون‌زدگی بزرگ درد کمی ایجاد می‌کند، درحالی‌که بیرون‌زدگی کوچک‌تر به دلیل فشار روی عصب باعث درد شدید و محدودیت حرکت می‌شود.

بیرون زدگی خفیف دیسک کمر

در بیرون زدگی خفیف دیسک کمر، تغییرات دیسک معمولاً محدود است و ممکن است فشار زیادی به عصب وارد نشود. اصطلاح دیسک کمر خفیف هم برای این وضعیت استفاده می‌شود، اما همیشه به معنای درد کم نیست. بعضی افراد هنگام نشستن یا خم شدن درد دارند و برخی هیچ علامتی احساس نمی‌کنند.

در صورت وجود درد، معمولاً روش‌های غیرجراحی مانند فیزیوتراپی، تمرین‌درمانی و اصلاح فعالیت‌های روزانه پیشنهاد می‌شوند.

بیرون زدگی متوسط دیسک کمر

در بیرون زدگی متوسط دیسک کمر، تغییرات دیسک بیشتر است و گاهی به عصب‌های اطراف فشار وارد می‌شود. این وضعیت ممکن است با کمردرد، درد تیرکشنده به پا، گزگز یا محدودیت حرکت همراه باشد. اگر ضعف عصبی جدی یا علائم هشداردهنده وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است فیزیوتراپی و تمرین‌های مناسب کمر را پیشنهاد کند.

بیرون زدگی شدید دیسک کمر

بیرون زدگی شدید دیسک کمر معمولاً به تغییرات گسترده‌تر دیسک یا فشار بیشتر روی عصب‌ها اشاره دارد. بااین‌حال، دیسک کمر شدید همیشه به جراحی نیاز ندارد و انتخاب درمان به علائم، قدرت عضلات و نتیجه معاینه بستگی دارد.

اگر ضعف پا شدید یا رو به افزایش باشد، مراجعه سریع به پزشک ضروری است. بی‌حسی ناحیه بین پاها یا اختلال جدید در کنترل ادرار و مدفوع نیز نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.

خطرناک‌ترین نوع دیسک کمر کدام است؟

خطرناک‌ترین نوع دیسک کمر لزوماً بزرگ‌ترین بیرون‌زدگی نیست؛ بلکه دیسکی است که به عصب‌ها فشار جدی وارد کند و باعث اختلال در عملکرد آن‌ها شود. گاهی بیرون‌زدگی بزرگ بدون مشکل عصبی جدی است، اما بیرون‌زدگی کوچک‌تر باعث ضعف پا می‌شود. بنابراین، شدت خطر به علائم و میزان آسیب عصبی بستگی دارد.

ضعف شدید یا رو به افزایش پا، بی‌حسی بین پاها یا اختلال جدید در کنترل ادرار و مدفوع از علائم هشداردهنده‌اند و نیاز به بررسی فوری دارند.

علائم هشدار اورژانسی

اگر همراه با کمردرد یا بیرون‌زدگی دیسک، هرکدام از علائم زیر را تجربه کردید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید:

• مشکل جدید در شروع ادرار، ناتوانی در تخلیه مثانه یا از دست دادن کنترل ادرار و مدفوع
• بی‌حسی اطراف اندام تناسلی، مقعد یا قسمت داخلی ران‌ها
• ضعف شدید یا ناگهانی پاها یا ضعفی که به‌مرور بیشتر می‌شود

این علائم ممکن است نشانه فشار شدید روی عصب‌های انتهای ستون فقرات و بروز مشکلی به نام سندرم دم اسب باشند.

در چنین شرایطی نباید منتظر بهتر شدن علائم با استراحت، ورزش در خانه یا جلسات معمول فیزیوتراپی بمانید؛ چون تأخیر در درمان ممکن است باعث آسیب ماندگار عصبی شود.

تشخیص انواع دیسک؛ MRI دیسک کمر

اگر کمردرد دارید یا درد از کمرتان به پا کشیده می‌شود، ممکن است پزشک برای بررسی دقیق‌تر وضعیت ستون فقرات، MRI تجویز کند.

MRI دیسک کمر نشان می‌دهد کدام دیسک دچار تغییر شده، بیرون‌زدگی در چه قسمتی قرار دارد و آیا به عصب‌های اطراف فشار وارد می‌کند یا خیر.

اما دیدن بیرون‌زدگی دیسک در جواب MRI همیشه به این معنا نیست که علت کمردرد شما همان دیسک است. بعضی افراد بدون اینکه درد یا علامت خاصی داشته باشند، در MRI خود بیرون‌زدگی دیسک دارند.

به همین دلیل، پزشک فقط به نتیجه MRI اکتفا نمی‌کند. محل درد، انتشار آن به پا، وجود گزگز یا بی‌حسی و قدرت عضلات نیز هنگام معاینه بررسی می‌شوند تا مشخص شود مشکل دیسک با علائم شما ارتباط دارد یا نه.

آیا همه افراد مبتلا به کمردرد باید MRI انجام دهند؟ خیر. در بسیاری از موارد، پزشک می‌تواند با بررسی علائم و معاینه، درمان اولیه را شروع کند. MRI معمولاً زمانی درخواست می‌شود که علائم هشداردهنده وجود داشته باشد یا نتیجه تصویربرداری بتواند در انتخاب روش درمان تأثیر بگذارد.

تشخیص دیسک کمر در منزل

تشخیص دیسک کمر در منزل به‌طور قطعی امکان‌پذیر نیست، اما می‌توانید به بعضی علائم توجه کنید:

• کمردرد مداوم: دردی که ادامه دارد یا با بعضی حرکات بیشتر می‌شود.
• درد تیرکشنده به پا: دردی که از کمر به باسن یا پا انتشار پیدا می‌کند.
• گزگز یا بی‌حسی: احساس سوزن‌سوزن شدن یا کاهش حس در پا.
• ضعف عضلات پا: احساس ضعف هنگام راه رفتن یا انجام فعالیت‌های روزانه.

این علائم لزوماً به معنای بیرون‌زدگی دیسک نیستند و برای تشخیص دقیق باید معاینه شوید. پزشک در صورت نیاز MRI تجویز می‌کند.

هشدار: ضعف شدید یا رو به افزایش پا، بی‌حسی اطراف اندام تناسلی یا اختلال جدید در کنترل ادرار و مدفوع نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارد.

درمان انواع بیرون‌زدگی دیسک کمر

درمان انواع بیرون زدگی دیسک کمر به شدت درد، محل بیرون‌زدگی و میزان درگیری عصب بستگی دارد. به همین دلیل، حتی افراد با MRI مشابه ممکن است به درمان‌های متفاوتی نیاز داشته باشند. بسیاری از بیماران بدون جراحی و با روش‌هایی مانند فیزیوتراپی، تمرین‌درمانی و اصلاح فعالیت‌های روزانه بهبود پیدا می‌کنند. بااین‌حال، ضعف عصبی شدید یا رو به افزایش نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.

درمان دیسک کمر بدون جراحی

درمان دیسک کمر بدون جراحی معمولاً اولین انتخاب برای بیمارانی است که ضعف عصبی جدی یا علائم هشداردهنده ندارند. برخلاف تصور رایج، استراحت طولانی‌مدت به بهبود کمردرد کمک نمی‌کند و ممکن است عضلات را ضعیف‌تر کند. بهتر است فعالیت‌های روزانه در حد تحمل ادامه پیدا کنند.

برای مثال، اگر نشستن طولانی درد را بیشتر می‌کند، هر چند وقت یک‌بار بلند شوید و کمی راه بروید. همچنین تمرین‌ها باید متناسب با علائم انتخاب شوند تا درد یا گزگز پا تشدید نشود. هدف درمان، کاهش درد و بازگشت تدریجی به فعالیت‌های عادی زندگی است.

فیزیوتراپی بیرون زدگی دیسک

فیزیوتراپی بیرون زدگی دیسک یکی از روش‌های غیرجراحی است که می‌تواند به کاهش درد، بهتر شدن حرکت و بازگشت فرد به فعالیت‌های روزانه کمک کند.

در جلسه اول، فیزیوتراپیست ابتدا درباره محل درد، مدت شروع علائم و فعالیت‌هایی که باعث بیشتر یا کمتر شدن درد می‌شوند، سؤال می‌کند. سپس حرکت کمر، قدرت عضلات و در صورت نیاز، علائم درگیری عصب را بررسی می‌کند.

بر اساس نتیجه معاینه، ممکن است از روش‌های زیر در برنامه درمان استفاده شود:

1. بررسی حرکت کمر و قدرت عضلات: فیزیوتراپیست مشخص می‌کند کدام حرکت‌ها محدود شده‌اند، چه عضلاتی ضعیف هستند و آیا علائمی مانند گزگز، بی‌حسی یا ضعف پا وجود دارد.
2. آموزش نحوه نشستن، بلند شدن و انجام کارهای روزانه: بیمار یاد می‌گیرد چطور فعالیت‌هایی مانند نشستن پشت میز، بلند کردن وسایل یا تغییر وضعیت بدن را با درد و فشار کمتری انجام دهد.
3. تمرین‌درمانی و تقویت عضلات کمر، شکم و لگن: تمرین‌ها متناسب با توانایی بیمار انتخاب می‌شوند و به‌تدریج پیشرفت می‌کنند تا عضلات برای انجام فعالیت‌های روزانه آماده‌تر شوند.
4. تمرین‌های بهبود حرکت و انعطاف‌پذیری: اگر حرکت کمر محدود شده باشد، فیزیوتراپیست ممکن است تمرین‌هایی برای بهتر شدن دامنه حرکت و کاهش خشکی عضلات پیشنهاد کند. این تمرین‌ها نباید باعث تشدید علائم عصبی شوند.
5. درمان دستی: در بعضی بیماران، فیزیوتراپیست از تکنیک‌های دستی برای کمک به کاهش درد و بهتر شدن حرکت استفاده می‌کند. این روش معمولاً در کنار تمرین‌درمانی انجام می‌شود و به‌تنهایی جایگزین برنامه توان‌بخشی نیست.
6. آموزش کنترل درد و بازگشت تدریجی به فعالیت: بیمار یاد می‌گیرد چگونه فعالیت‌های خود را تنظیم کند، چه زمانی استراحت کوتاه داشته باشد و چطور بدون فشار بیش از حد به کار و زندگی روزمره برگردد.

ممکن است در بعضی مراکز از دستگاه‌هایی مانند لیزر یا روش‌های الکتریکی نیز استفاده شود. بااین‌حال، همه این روش‌ها برای تمام بیماران مناسب نیستند و اثربخشی آن‌ها یکسان نیست.

برای مثال، کشش ستون فقرات و برخی روش‌های الکتروتراپی در راهنمای NICE برای درمان معمول کمردرد و سیاتیک توصیه نمی‌شوند. همچنین نباید شاک‌ویو یا لیزر را روشی قطعی برای برطرف کردن بیرون‌زدگی دیسک معرفی کرد.

در مجموع، فیزیوتراپی دیسک کمر زمانی می‌تواند مفیدتر باشد که تمرین‌ها و روش‌های درمانی بر اساس علائم و توانایی فرد انتخاب شوند.

به همین دلیل، فیزیوتراپی برای کمر نباید برای همه بیماران یک برنامه ثابت داشته باشد. فردی که فقط کمردرد دارد، ممکن است به تمرین‌های متفاوتی نسبت به بیماری نیاز داشته باشد که درد و گزگز را در پاهای خود احساس می‌کند.

جراحی انواع دیسک کمر

جراحی انواع دیسک کمر همیشه ضروری نیست؛ حتی بیرون‌زدگی‌های بزرگ هم ممکن است بدون جراحی درمان شوند. جراحی معمولاً در شرایط زیر بررسی می‌شود:

• ضعف عصبی: ضعف شدید یا رو به افزایش عضلات پا.
• علائم اورژانسی: بی‌حسی ناحیه بین پاها یا اختلال جدید در کنترل ادرار و مدفوع که نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارند.
• درد مداوم: درد و محدودیت حرکتی که با وجود درمان مناسب بهبود پیدا نکرده‌اند.

عمل دیسک کمر می‌تواند فشار روی عصب را کاهش دهد، اما مراقبت‌های بعد از آن نیز اهمیت دارند:

• فیزیوتراپی: در صورت نیاز، برای بازیابی قدرت عضلات و بازگشت تدریجی به فعالیت‌های روزانه انجام می‌شود.
• بی‌حسی پا: گاهی پس از جراحی باقی می‌ماند و درمان بی‌حسی پا بعد از عمل دیسک کمر به علت و وضعیت عصب بستگی دارد.
• شروع فعالیت: زمان فیزیوتراپی و نوع تمرین‌ها باید با نظر جراح مشخص شود.

نکته: بی‌حسی جدید یا ضعف رو به افزایش پس از جراحی نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.

جمع‌بندی

انواع بیرون زدگی دیسک کمر از نظر میزان بیرون‌زدگی، محل درگیری و فشار روی عصب‌ها با یکدیگر تفاوت دارند. بااین‌حال، شدت تغییرات در MRI همیشه نشان‌دهنده شدت درد یا نیاز به جراحی نیست. بسیاری از بیماران با روش‌هایی مانند فیزیوتراپی و تمرین‌درمانی بهبود پیدا می‌کنند. انتخاب درمان مناسب به علائم، معاینه و وضعیت عصب‌ها بستگی دارد.

سوالات متداول

منابع علمی

• Fardon et
• Chiu et al
• NICE NG59
• StatPearls
• Radiopaed