مراقبت‌ های کمر بعد از بارداری و علت ایجاد آن در مادران چیست؟

بسیاری از مادران بعد از تولد نوزاد، مدتی با درد در ناحیه کمر روبه‌رو هستند. کمر درد بعد از زایمان طبیعی و درد پشت بعد از زایمان از مشکلات نسبتاً رایج در هفته‌ها و ماه‌های اول هستند. تغییرات بدن در دوران بارداری، فشار ناشی از مراقبت از نوزاد و قرار گرفتن مکرر بدن در وضعیت‌های نامناسب می‌توانند در ایجاد این درد نقش داشته باشند. بنابراین وجود کمردرد بعد از زایمان همیشه به معنی وجود یک مشکل جدی نیست.

گاهی درد بیشتر در قسمت پایین ستون فقرات و ناحیه دنبالچه احساس می‌شود. درد دنبالچه بعد از زایمان ممکن است به دلیل فشار مستقیم هنگام زایمان یا آسیب جزئی به این ناحیه ایجاد شده باشد. این درد با کمردرد معمولی تفاوت دارد و معمولاً محل آن پایین‌تر است. اگر درد دنبالچه ادامه پیدا کند، شدید شود یا نشستن و فعالیت‌های روزانه را مختل کند، بهتر است به‌صورت جداگانه بررسی شود. با این مقاله از مجله کلینیک خانه سلامت همراه باشید.

علت کمردرد بعد از زایمان چیست؟

علت کمر درد بعد از زایمان طبیعی معمولاً فقط یک عامل نیست. بدن در دوران بارداری تغییرات زیادی را تجربه می‌کند؛ وزن اضافه‌شده، تغییر مرکز بدن و افزایش فشار روی لگن و ستون فقرات همگی می‌توانند روی کمر اثر بگذارند. بعد از زایمان نیز مراقبت از نوزاد، شیردهی، کم‌خوابی و کاهش فعالیت بدنی در بعضی مادران باعث می‌شوند درد برای مدتی ادامه پیدا کند.

عوامل هورمونی و تغییرات عضلات شکم و کف لگن هم در بعضی افراد اهمیت دارند. البته شدت و علت درد در همه مادران یکسان نیست و باید شرایط هر فرد جداگانه در نظر گرفته شود.

شل‌شدگی رباط‌ها و تغییرات هورمونی

در دوران بارداری، هورمون ریلکسین به شل‌تر شدن رباط‌ها و مفاصل کمک می‌کند تا بدن برای زایمان آماده شود. بخشی از این تغییرات ممکن است برای مدتی پس از زایمان نیز باقی بماند و روی ثبات مفاصل لگن و کمر اثر بگذارد.

با این حال، نمی‌توان ریلکسین را علت مستقیم تمام موارد کمردرد دانست. تغییرات عضلانی، وضعیت بدنی و میزان فعالیت نیز می‌توانند هم‌زمان نقش داشته باشند.

ضعف عضلات شکم و کف لگن

جدا شدن نسبی عضلات راست شکمی که به آن دیاستاز رکتی گفته می‌شود، در دوران بارداری شایع است. در کنار آن، عضلات کف لگن نیز ممکن است در اثر بارداری و زایمان ضعیف شوند.

وقتی عضلات مرکزی بدن قدرت و هماهنگی قبلی را ندارند، کنترل تنه ممکن است سخت‌تر شود. این موضوع در بعضی مادران با احساس فشار یا درد در ناحیه کمر همراه است. البته وجود دیاستاز یا ضعف عضلات به‌تنهایی به معنی علت قطعی کمردرد نیست.

بیشتر بخوانید: برای درمان کمر درد چه بخوریم؟

وضعیت بدنی در شیردهی

کمردرد در دوران شیردهی اغلب دیده می‌شوند. مادر ممکن است برای مدت طولانی به جلو خم شود، شانه‌ها را بالا نگه دارد یا نوزاد را در یک وضعیت ثابت بغل کند. اگر این وضعیت بارها در طول روز تکرار شود، فشار روی عضلات گردن، شانه و کمر بیشتر می‌شود.

استفاده از تکیه‌گاه مناسب و نزدیک نگه داشتن نوزاد به بدن می‌تواند فشار واردشده به کمر را کمتر کند.

علت کمردرد بعد از سزارین

بعد از سزارین، علاوه بر تغییرات ایجادشده در دوران بارداری، خود جراحی و محدودیت حرکتی روزهای ابتدایی هم باید در نظر گرفته شوند. کمردرد بعد از بی‌حسی اپیدورال گاهی گزارش می‌شود، اما شواهد کافی برای اینکه اپیدورال را علت قطعی و دائمی کمردرد بدانیم وجود ندارد.

در این شرایط عواملی مثل وضعیت خواب و نشستن، کاهش فعالیت، ترمیم زخم و ضعف عضلات می‌توانند در ایجاد یا ادامه درد نقش داشته باشند. بنابراین بهتر است علت درد بر اساس مجموعه علائم بررسی شود، نه اینکه آن را به یک عامل خاص نسبت دهیم.

کم‌خوابی و فشار روانی

مراقبت از نوزاد معمولاً با خواب‌های کوتاه و منقطع همراه است. وقتی بدن برای مدت طولانی استراحت کافی نداشته باشد، تحمل درد هم می‌تواند کمتر شود. استرس و خستگی نیز ممکن است حساسیت فرد نسبت به درد را افزایش دهند.

به همین دلیل، گاهی شدت کمردرد فقط با وضعیت عضلات یا ستون فقرات توضیح داده نمی‌شود و شرایط کلی مادر هم باید مورد توجه قرار گیرد.

کمبود ویتامین D و کلسیم

سلامت استخوان‌ها و عضلات تا حدی به دریافت مناسب مواد مغذی وابسته است. کمبود ویتامین D یا کلسیم ممکن است در بعضی افراد روی سلامت عضلات و استخوان‌ها اثر بگذارد، اما هر کمردردی را نمی‌توان ناشی از این کمبودها دانست.

اگر علائم یا سابقه فرد احتمال کمبود تغذیه‌ای را مطرح کند، پزشک می‌تواند در صورت نیاز آزمایش‌های لازم را درخواست کند.

کمردرد بعد از زایمان یا ادامه‌ی کمردرد بارداری؟

گاهی کمردرد بعد از زایمان در واقع ادامه همان دردی است که از دوران بارداری شروع شده بود. کمردرد در بارداری و سیاتیک در بارداری ممکن است بعد از تولد نوزاد نیز برای مدتی باقی بمانند، به‌خصوص اگر علت زمینه‌ای هنوز برطرف نشده باشد.

در مقابل، بعضی مادران بعد از زایمان برای اولین بار دچار درد می‌شوند. در این حالت شیردهی، بغل کردن مکرر نوزاد، کم‌تحرکی یا وضعیت نامناسب بدن می‌تواند نقش بیشتری داشته باشد.

تشخیص اینکه درد ادامه مشکل قبلی است یا یک درد جدید، با بررسی زمان شروع علائم، محل درد و معاینه دقیق‌تر امکان‌پذیر است.

کمردرد بعد از زایمان تا چه زمانی ادامه دارد؟

مدت زمان کمردرد بعد از زایمان عدد ثابتی ندارد. بعضی مادران طی چند هفته احساس بهتری پیدا می‌کنند و در برخی دیگر، درد ممکن است چند ماه ادامه داشته باشد.

علت درد، شدت علائم، نوع زایمان، وضعیت عضلات مرکزی و کف لگن، میزان فعالیت روزانه، کیفیت خواب و شرایط بدنی مادر همگی روی روند بهبود تأثیر دارند. اگر درد به‌جای بهتر شدن رو به تشدید باشد یا مدت طولانی باقی بماند، بهتر است علت آن بررسی شود.

علائم هشدار؛ چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بعضی علائم همراه کمردرد نیاز به معاینه پزشکی دارند. ضعف پیشرونده در پاها، بی‌حسی غیرطبیعی، اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع، تب، درد شدید و غیرمعمول بعد از آسیب یا وجود علائم عمومی بیماری از جمله مواردی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.

در چنین شرایطی فیزیوتراپی نباید جایگزین معاینه پزشکی شود و ابتدا باید علت علائم مشخص شود.

بیشتر بخوانید: علائم التهاب دیسک کمر چیست؟

مراقبت‌های کمر بعد از بارداری در هفته‌های اول

بلند کردن نوزاد

هنگام بلند کردن نوزاد، او را تا حد امکان نزدیک بدن نگه دارید. بهتر است به‌جای خم شدن از کمر، زانوها را خم کنید و با کمک عضلات پا بلند شوید. این کار فشار کمتری به قسمت پایین کمر وارد می‌کند و درد پایین کمر کمتر است.

شیردهی

در زمان شیردهی، بالش شیردهی یا یک تکیه‌گاه مناسب می‌تواند کمک کند تا مجبور نباشید برای نزدیک کردن نوزاد، بدن را به جلو خم کنید. بهتر است شانه‌ها آزاد باشند و وضعیت بدن بعد از چند دقیقه دوباره بررسی شود.

تخت پوشک

اگر سطح تعویض پوشک بیش از حد پایین باشد، مادر مجبور می‌شود بارها به جلو خم شود. تنظیم ارتفاع تخت پوشک تا حد امکان می‌تواند این فشار تکراری را کمتر کند.

خواب

در این دوره پیدا کردن زمان کافی برای خواب همیشه ساده نیست، اما وضعیت بدن هنگام استراحت نیز اهمیت دارد. در حالت خواب به پهلو، قرار دادن یک بالش بین زانوها می‌تواند برای بعضی افراد راحت‌تر باشد و فشار روی کمر را کاهش دهد.

شکم‌بند

استفاده از شکم‌بند در برخی موارد می‌تواند احساس حمایت موقت ایجاد کند، اما نباید آن را جایگزین تقویت عضلات دانست. استفاده طولانی یا انتخاب شکم‌بند نامناسب نیز لزوماً کمکی به روند بهبود نمی‌کند و بهتر است متناسب با شرایط فرد باشد.

تقویت کمر بعد از زایمان با تمرین‌های ملایم

ورزش مناسب بعد از سزارین برای کمر باید با حرکات ساده و متناسب با مرحله بهبودی شروع شود. زمان شروع تمرین به نوع زایمان، وضعیت ترمیم، میزان درد و شرایط عمومی مادر بستگی دارد. در صورت وجود درد قابل‌توجه یا عارضه بعد از زایمان، بهتر است پیش از شروع تمرین با پزشک یا فیزیوتراپیست مشورت شود.

تنفس دیافراگمی و فعال‌سازی عضلات عمقی

تنفس دیافراگمی همراه با فعال‌سازی ملایم عضلات عمقی شکم می‌تواند به بازآموزی عضلات مرکزی کمک کند. این تمرین‌ها معمولاً ساده هستند و می‌توانند در مراحل ابتدایی توانبخشی مورد استفاده قرار بگیرند.

هدف این نیست که عضلات با فشار زیاد تقویت شوند؛ در شروع، کنترل صحیح حرکت و هماهنگی تنفس با عضلات اهمیت بیشتری دارد.

پل لگن (Bridge) و تمرینات کششی کمر

پل لگن بعد از زایمان معمولاً با بالا آوردن آرام لگن از حالت درازکش انجام می‌شود. در صورت مناسب بودن شرایط، این حرکت می‌تواند عضلات باسن و بخش‌هایی از عضلات مرکزی را درگیر کند.

ورزش گربه گاو بعد از زایمان و تمرینات کششی کمر بعد از بارداری نیز ممکن است برای برگرداندن تحرک ستون فقرات مفید باشند. با این حال، اگر حرکت باعث افزایش درد شود یا هنوز محدودیت ناشی از زایمان وجود داشته باشد، نباید صرفاً برای انجام تمرین به بدن فشار وارد کرد.

تمرینات کگل

تمرینات کگل بعد از زایمان و تمرینات کف لگن برای بازگرداندن کنترل و قدرت عضلات این ناحیه استفاده می‌شوند. کیفیت انجام حرکت اهمیت بیشتری از تعداد بالای تکرارها دارد.

در بعضی مادران، کف لگن به‌جای ضعف دچار تنش بیش از حد است. بنابراین تمرینات نباید بدون توجه به شرایط فرد به‌صورت یک نسخه یکسان برای همه انجام شوند.

اصلاح وضعیت بدنی (Posture)

وضعیت بدن در طول روز را باید در فعالیت‌های مختلف بررسی کرد؛ از نشستن برای شیردهی گرفته تا ایستادن، راه رفتن و بلند کردن نوزاد.

نزدیک نگه داشتن نوزاد به بدن و پرهیز از چرخش ناگهانی تنه می‌تواند فشار اضافی را کمتر کند. مهم‌تر از حفظ یک وضعیت «کاملاً صاف»، تغییر دادن وضعیت بدن و پرهیز از ماندن طولانی در یک حالت است.

پیاده‌روی و یوگای ملایم بعد از زایمان

پیاده‌روی بعد از زایمان برای کمردرد می‌تواند راه ساده‌ای برای برگشت تدریجی به فعالیت باشد. بهتر است زمان و شدت پیاده‌روی آرام‌آرام افزایش پیدا کند و واکنش بدن بعد از فعالیت در نظر گرفته شود.

یوگا بعد از زایمان برای کمر نیز ممکن است برای بعضی افراد مفید باشد، اما در ماه‌های ابتدایی نباید سراغ حرکات شدید، پیچش‌های عمیق یا تمرین‌هایی رفت که فشار زیادی به شکم و کف لگن وارد می‌کنند.

تمرینات ممنوعه

درازنشست کلاسیک، پلانک زودهنگام و وزنه سنگین در مراحل ابتدایی پس از زایمان یا در حضور دیاستاز قابل توجه ممکن است برای همه مناسب نباشند.

این به معنی ممنوع بودن همیشگی این حرکات نیست. زمان بازگشت به آن‌ها باید با توجه به وضعیت عضلات، درد، ترمیم بافت‌ها و آمادگی بدنی مادر تعیین شود.

خودمراقبتی و روش‌های خانگی

سرما/گرما

استفاده موضعی از سرما در روزهای ابتدایی، در صورت وجود التهاب یا ناراحتی، ممکن است به کاهش علائم کمک کند. گرما نیز در بعضی افراد برای کاهش تنش عضلانی آرامش‌بخش است. انتخاب هرکدام باید بر اساس شرایط و واکنش بدن باشد و نباید باعث تحریک پوست یا تشدید علائم شود.

ماساژ

ماساژ ملایم توسط فرد آموزش‌دیده می‌تواند برای بعضی مادران احساس راحتی ایجاد کند و تنش عضلات را کمتر کند. با این حال، ماساژ علت اصلی کمردرد را درمان نمی‌کند و نباید از آن انتظار نتیجه قطعی داشت.

خواب

خواب کافی بعد از تولد نوزاد همیشه در اختیار مادر نیست، اما استراحت کوتاه در طول روز هم می‌تواند مفید باشد. تقسیم کردن کارها و استفاده از زمان‌هایی که نوزاد خواب است برای استراحت، در صورت امکان، می‌تواند به کاهش خستگی کمک کند.

تغذیه

یک رژیم متعادل که پروتئین، کلسیم و ویتامین‌های مورد نیاز بدن را تأمین کند، برای سلامت عمومی و ترمیم بافت‌ها اهمیت دارد. اگر احتمال کمبود یک ماده مغذی وجود داشته باشد، بهتر است به‌جای مصرف خودسرانه مکمل، ابتدا علت و میزان کمبود مشخص شود.

طب سنتی

برخی روش‌های سنتی ممکن است برای بعضی افراد احساس آرامش یا کاهش موقت ناراحتی ایجاد کنند، اما شواهد مربوط به اثربخشی آن‌ها برای همه انواع کمردرد یکسان نیست. این روش‌ها نباید باعث تأخیر در ارزیابی پزشکی یا جایگزین درمان‌های مورد نیاز شوند.

روش‌های درمانی تخصصی

دارو

گروه‌های دارویی ضدالتهاب یا شل‌کننده عضلانی گاهی برای کنترل علائم تجویز می‌شوند. انتخاب دارو به شرایط فرد، بیماری‌های زمینه‌ای و در دوران شیردهی به وضعیت نوزاد و مادر نیز بستگی دارد.

شروع، قطع یا تغییر هر دارو باید با نظر پزشک یا داروساز انجام شود و مصرف خودسرانه توصیه نمی‌شود.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی کمر پس از زایمان می‌تواند با ارزیابی وضعیت حرکتی و بررسی عضلات مرکزی و کف لگن شروع شود. بسته به مشکل، اصلاح الگوهای حرکتی، تمرینات تقویتی و آموزش وضعیت مناسب بدن در برنامه قرار می‌گیرند.

الکتروتراپی نیز در برخی پروتکل‌ها برای کاهش درد استفاده می‌شود، اما انتخاب آن باید بر اساس شرایط فرد و هدف درمان انجام شود. هزینه فیزیوتراپی بسته به تعداد جلسات، نوع درمان و مرکز متفاوت است. برای انجام این خدمات میتوانید به کلینیک فیزیوتراپی سعادت آباد و یا کلینیک فیزیوتراپی زعفرانیه مراجعه کنید.

طب سوزنی/کایروپراکتیک

طب سوزنی و کایروپراکتیک هر دو توسط برخی مادران برای مشکلات اسکلتی‌عضلانی استفاده می‌شوند. شواهد مربوط به میزان اثربخشی این روش‌ها برای کمردرد بعد از زایمان محدود یا متناقض است.

اگر فرد این روش‌ها را انتخاب کند، مراجعه به درمانگر واجد صلاحیت و اطلاع دادن درباره وضعیت پس از زایمان اهمیت دارد. این روش‌ها نیز نباید جایگزین بررسی علائم هشدار یا درمان ضروری شوند.

پیشگیری از بازگشت کمردرد در ماه‌های بعد

پیشگیری از کمردرد بعد از بارداری بیشتر با برگشت تدریجی به فعالیت و تقویت عضلات همراه است. وضعیت مناسب بدن هنگام بغل کردن نوزاد، فعالیت فیزیکی منظم، تقویت عضلات مرکزی و توجه به وزن و خواب می‌توانند در این مسیر کمک‌کننده باشند.

قرار نیست مادر بلافاصله بعد از زایمان به سطح فعالیت قبل از بارداری برگردد. افزایش تدریجی فعالیت و توجه به واکنش بدن معمولاً منطقی‌تر از شروع ناگهانی تمرینات سنگین است.

سوالات متداول

آیا کمردرد بعد از زایمان طبیعی است؟

بله، در بسیاری از مادران کمردرد بعد از زایمان در درجات مختلف دیده می‌شود و تغییرات بدن در دوران بارداری، وضعیت بدنی و مراقبت از نوزاد می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند. با این حال، درد شدید یا ماندگار نیاز به بررسی بیشتری دارد.

کمردرد بعد از زایمان چقدر طول می‌کشد؟

مدت آن برای همه یکسان نیست. بعضی مادران طی چند هفته بهتر می‌شوند و در برخی دیگر ممکن است درد چند ماه باقی بماند. اگر روند درد به‌جای بهتر شدن شدیدتر شود یا فعالیت‌های روزمره را مختل کند، بهتر است علت آن بررسی شود.

آیا کمردرد بعد از سزارین با زایمان طبیعی فرق دارد؟

ممکن است تفاوت‌هایی وجود داشته باشد، چون در سزارین جراحی و محدودیت حرکتی روزهای ابتدایی نیز به عوامل موجود اضافه می‌شوند. با این حال، تغییرات دوران بارداری در هر دو نوع زایمان مشترک هستند.

آیا می‌توان با کمردرد بعد از زایمان ورزش کرد؟

در بسیاری از موارد، فعالیت سبک و تدریجی امکان‌پذیر است؛ اما زمان شروع و نوع تمرین به وضعیت مادر بستگی دارد. اگر درد شدید است یا علائم غیرعادی وجود دارد، بهتر است قبل از ورزش ارزیابی انجام شود.

آیا کمردرد بعد از زایمان نشانه دیسک کمر است؟

لزوماً نه. دیسک کمر یکی از علت‌های احتمالی کمردرد است، اما تغییرات عضلانی و وضعیتی نیز می‌توانند درد ایجاد کنند. تشخیص علت به معاینه و در صورت نیاز بررسی‌های تکمیلی نیاز دارد.

چگونه کمردرد بعد از زایمان را درمان کنیم؟

درمان به علت درد بستگی دارد. اصلاح وضعیت بدن، فعالیت و تمرینات ملایم، فیزیوتراپی در صورت نیاز و بررسی پزشکی در موارد ماندگار یا شدید می‌توانند بخشی از روند درمان باشند.

آیا شیردهی باعث کمردرد می‌شود؟

خود شیردهی الزاماً باعث کمردرد نمی‌شود، اما وضعیت نامناسب بدن هنگام شیردهی می‌تواند فشار روی عضلات کمر را افزایش دهد و درد موجود را تشدید کند.

چه زمانی کمردرد بعد از زایمان خطرناک است؟

اگر کمردرد همراه با ضعف یا بی‌حسی پاها، اختلال کنترل ادرار یا مدفوع، تب، درد شدید و غیرمعمول یا سایر علائم هشدار باشد، باید ارزیابی پزشکی انجام شود.

بهترین ورزش برای کمردرد بعد از زایمان چیست؟

یک ورزش واحد برای همه مادران بهترین گزینه نیست. تمرینات ملایم فعال‌سازی عضلات عمقی، پل لگن، تمرینات کف لگن و پیاده‌روی تدریجی می‌توانند برای شروع مناسب باشند، اما انتخاب تمرین باید با وضعیت بدن، مرحله بهبودی و علت درد هماهنگ شود.