علت و درمان قفل شدن فک یا تریسموس
وقتی عضلات فک شما به قدری سفت می‌شوند که نمی‌توانید دهان خود را به خوبی باز کنید، ممکن است درگیر تریسموس یا قفل شدن فک شده باشید. در واقع، تریسموس به اسپاسم عضلانی در مفصل گیجگاهی فکی اشاره دارد و اغلب در اثر جراحی دهان برای برداشتن دندان عقل، سرطان سر و گردن یا پرتودرمانی در این نواحی بروز می‌کند.
خوشبختانه در بیشتر موارد، تریسموس موقتی است و در عرض حدود ۲ هفته برطرف می‌شود. اما در برخی موارد، ممکن است مدت بیشتری طول بکشد تا بهبود یابد و حتی در صورت عدم درمان ممکن است دائمی شود. پزشکان می‌توانند این عارضه دردناک را با تجویز دارو و فیزیوتراپی درمان کنند. در این مقاله از مجله کلینیک خانه سلامت با ما همراه باشید.
تریسموس یا قفل شدن فک چیست؟
تریسموس یا قفل شدن فک به حالتی گفته می‌شود که فرد نمی‌تواند دهانش را به‌اندازه معمول باز کند. این مشکل ممکن است به دلیل سفتی یا گرفتگی عضلات فک ایجاد شود، اما همیشه علت آن عضلانی نیست؛ گاهی مشکلات مفصل فک یا بافت‌های اطراف دهان هم باعث محدود شدن حرکت فک می‌شوند.
برای جواب سوال تریسموس دقیقاً یعنی چه باید گفت عضلات جونده، مانند ماستر و تمپورالیس، در باز و بسته شدن دهان نقش دارند. اگر این عضلات دچار گرفتگی یا سفتی شوند، باز کردن دهان دشوار می‌شود. شدت این مشکل هم در افراد مختلف فرق دارد؛ بعضی‌ها فقط موقع غذا خوردن احساس ناراحتی می‌کنند، اما در موارد شدیدتر، باز کردن دهان بسیار محدود می‌شود.
تریسموس به‌خودی‌خود یک بیماری نیست، بلکه نشانه‌ای از یک مشکل زمینه‌ای است. برای پیدا کردن علت آن، باید زمان شروع علائم، نشانه‌های همراه و سابقه جراحی، ضربه یا مشکلات مفصل فک بررسی شود.
بیشتر بخوانید: درد فک بالا بغل گوش از چیست و چطور درمانش کنم؟
انواع قفل شدن فک
قفل شدن فک همیشه به یک شکل اتفاق نمی‌افتد. در بعضی موارد، فرد نمی‌تواند دهانش را به‌خوبی باز کند؛ در موارد دیگر، دهان باز می‌ماند و بستن آن دشوار یا غیرممکن می‌شود. تفاوت این دو حالت را در جدول زیر می‌بینی.
| نوع قفل شدن فک | علائم | علت‌های احتمالی | میزان فوریت |
|---|---|---|---|
| قفل بسته (Closed lock) | باز کردن دهان دشوار است یا حرکت فک به‌شدت محدود می‌شود. | گرفتگی عضلات، جابه‌جایی دیسک مفصل فک یا التهاب پس از جراحی | بسته به علت و علائم همراه، نیازمند معاینه پزشکی است. |
| قفل باز (Open lock) | دهان باز می‌ماند و فرد نمی‌تواند آن را ببندد. | دررفتگی مفصل گیجگاهی فکی، گاهی پس از خمیازه یا باز کردن بیش از حد دهان | نیازمند مراجعه فوری برای جااندازی توسط پزشک است. |
اگر بعد از خمیازه یا باز کردن بیش از حد دهان، فک در حالت باز گیر کرد، ممکن است مفصل فک دچار دررفتگی شده باشد. در این شرایط، سعی نکن فک را خودت جا بیندازی؛ این کار می‌تواند باعث آسیب بیشتر شود.
فک در حالت طبیعی چقدر باز می‌شود؟
دهان بزرگسالان معمولاً حدود ۴۰ تا ۶۰ میلی‌متر باز می‌شود. اگر این فاصله به کمتر از حدود ۳۵ میلی‌متر برسد، ممکن است نشانه محدودیت حرکت فک باشد؛ البته تشخیص دقیق به شرایط فرد و معاینه بستگی دارد.
برای بررسی اولیه، می‌توان از تست سه انگشت هم کمک گرفت؛ به این صورت که سه انگشت اشاره، میانی و حلقه را به‌صورت عمودی بین دندان‌های بالا و پایین قرار می‌دهند. بااین‌حال، این روش تشخیص قطعی نیست و نباید برای انجام آن به فک فشار آورد.
علائم قفل شدن فک و تریسموس
مهم‌ترین علامت قفل شدن فک، دشواری در باز کردن دهان است. البته این مشکل ممکن است با نشانه‌های دیگری هم همراه باشد که به تشخیص علت آن کمک می‌کنند.
علائم اصلی
محدود شدن حرکت فک و باز نشدن کامل دهان
گرفتگی یا سفتی عضلات فک
درد هنگام باز و بسته کردن دهان
مشکل در جویدن غذا، صحبت کردن یا مسواک زدن
احساس گیر کردن فک هنگام حرکت
این علائم ممکن است در یک طرف یا هر دو طرف فک ایجاد شوند و شدت آنها از ناراحتی خفیف تا محدودیت شدید حرکت متفاوت باشد.
بیشتر بخوانید: تق تق فک چیست؟
علائم همراه
گاهی قفل شدن فک با درد اطراف گوش، شقیقه یا سر همراه است. به همین دلیل، درد فک و گردن، درد فک و سردرد و درد فک و گوش ممکن است هم‌زمان بروز کنند؛ اما این علائم به‌تنهایی علت مشکل را مشخص نمی‌کنند.
اگر درد فک با تب، تورم صورت یا گردن یا مشکل در بلع و تنفس همراه باشد، باید سریع ارزیابی پزشکی انجام شود؛ زیرا ممکن است علت آن چیزی فراتر از گرفتگی عضلات باشد.
علت قفل شدن فک
قفل شدن فک می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد؛ از گرفتگی عضلات و مشکلات مفصل فک گرفته تا عفونت، ضربه یا عوارض بعضی درمان‌ها. زمان شروع مشکل و علائم همراه، مثل تب، تورم یا درد، به تشخیص علت کمک می‌کنند.
| علت احتمالی | علائم رایج | اقدام مناسب |
|---|---|---|
| اختلال مفصل گیجگاهی فکی | درد، صدای مفصل یا محدودیت حرکت فک | معاینه دندان‌پزشکی یا تخصصی |
| پس از کشیدن دندان عقل | درد، تورم و دشواری در باز کردن دهان | پیگیری روند بهبود |
| عفونت یا آبسه | درد شدید، تب یا تورم رو به افزایش | ارزیابی فوری پزشکی |
| ضربه یا شکستگی فک | درد، تورم یا تغییر در نحوه قرار گرفتن دندان‌ها | مراجعه سریع برای بررسی |
| دندان‌قروچه و استرس | خستگی عضلات یا سفتی فک، به‌ویژه هنگام صبح | بررسی علت و عادت‌های حرکتی |
| پرتودرمانی سر و گردن | محدود شدن تدریجی باز شدن دهان | هماهنگی با تیم درمان |
| کزاز | سفتی فک و گردن و اسپاسم‌های دردناک | مراجعه اورژانسی |
اختلال مفصل گیجگاهی فکی (TMD/TMJD)
مفصل گیجگاهی فکی، فک پایین را به جمجمه وصل می‌کند و هنگام صحبت کردن، غذا خوردن و خمیازه کشیدن حرکت می‌کند. مشکلات این مفصل ممکن است باعث درد، صدا دادن یا محدود شدن حرکت فک شوند.
گاهی دیسک داخل مفصل هنگام باز و بسته شدن دهان درست حرکت نمی‌کند و صدای تق‌تق شنیده می‌شود. این صدا به‌تنهایی نشانه آسیب جدی نیست و لزوماً به درمان نیاز ندارد. اما اگر دیسک جابه‌جا شود و به موقعیت طبیعی خود برنگردد، ممکن است باز کردن دهان دشوار شود. مشکلات فرسایشی مفصل هم می‌توانند حرکت فک را محدود کنند؛ به همین دلیل، بررسی علائم و احتمال آرتروز فک در بعضی افراد اهمیت دارد.
قفل شدن فک بعد از کشیدن دندان عقل
پس از کشیدن دندان عقل یا جراحی دهان، درد، تورم و گرفتگی عضلات جونده ممکن است باز کردن دهان را دشوار کند. این محدودیت در روزهای اول می‌تواند بخشی از روند بهبود باشد و معمولاً به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
اگر درد و محدودیت حرکت به‌جای بهتر شدن بیشتر شود، تورم افزایش پیدا کند یا تب و مشکل در بلع ایجاد شود، باید با دندان‌پزشک تماس گرفت. این علائم را نباید صرفاً به روند طبیعی بهبود نسبت داد.
عفونت و آبسه دندان
عفونت دندان یا بافت‌های عمقی دهان گاهی باعث درد شدید و محدود شدن حرکت فک می‌شود. تب، تورم صورت یا گردن و دشواری در بلع از علائمی هستند که به بررسی فوری نیاز دارند.
در این شرایط، فیزیوتراپی یا درمان خانگی به‌تنهایی کافی نیست. ابتدا باید علت عفونت مشخص و درمان مناسب آغاز شود. اگر تنفس یا بلع دشوار شده است، مراجعه به اورژانس ضروری است.
ضربه و شکستگی فک
ضربه به صورت یا فک ممکن است باعث درد، تورم و دشواری در باز کردن دهان شود. تغییر در نحوه قرار گرفتن دندان‌ها یا احساس ناهماهنگی هنگام بستن دهان نیز می‌تواند نشانه آسیب باشد.
اگر پس از ضربه چنین علائمی ایجاد شد، فک را به‌زور حرکت ندهید و برای بررسی سریع به مرکز درمانی مراجعه کنید.
دندان‌قروچه، استرس و قفل شدن فک عصبی
استرس در بعضی افراد باعث فشردن دندان‌ها روی هم یا انقباض مداوم عضلات فک می‌شود. این وضعیت ممکن است با درد، خستگی عضلات یا سفتی فک هنگام بیدار شدن همراه باشد.
اصطلاح «قفل شدن فک عصبی» گاهی برای این حالت به کار می‌رود؛ بااین‌حال، نباید هر نوع قفل شدن فک را به استرس نسبت داد. اگر دندان‌قروچه ادامه‌دار باشد، دندان‌پزشک می‌تواند وضعیت دندان‌ها و مفصل فک را بررسی کند و در صورت نیاز، استفاده از محافظ شبانه را پیشنهاد دهد.
پرتودرمانی سرطان سر و گردن
پرتودرمانی در ناحیه سر و گردن ممکن است به‌مرور باعث سفت شدن بافت‌ها و کاهش انعطاف‌پذیری آنها شود. در نتیجه، باز کردن دهان محدود می‌شود؛ مشکلی که گاهی ماه‌ها پس از پایان درمان هم بروز می‌کند.
ارزیابی به‌موقع و انجام تمرین‌های تجویزشده می‌تواند به حفظ حرکت فک کمک کند. برنامه توان‌بخشی باید با شرایط بیمار و نظر تیم درمان سرطان هماهنگ باشد.
کزاز
کزاز بیماری نادری است که می‌تواند باعث سفتی شدید فک و عضلات دیگر بدن شود. اسپاسم‌های دردناک و سابقه زخم یا جراحت نیز ممکن است از سرنخ‌های مهم باشند.
در صورت شک به کزاز، باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد. واکسیناسیون طبق برنامه رسمی نیز نقش مهمی در پیشگیری از این بیماری دارد.
عوارض دارویی و اختلالات عصبی
بعضی داروها ممکن است واکنش‌های حرکتی ناخواسته ایجاد کنند و باعث انقباض غیرطبیعی عضلات فک شوند. اگر این مشکل پس از شروع مصرف داروی جدید ایجاد شده است، با پزشک یا داروساز تماس بگیرید و دارو را خودسرانه قطع نکنید.
قفل شدن فک همراه با تشنج یا علائم عصبی ناگهانی نیز به ارزیابی فوری نیاز دارد.
سایر علت‌های کمتر شایع
بیماری‌های التهابی مفصل، چسبندگی مفصل، توده‌ها و فیبروز بافت‌های دهان نیز ممکن است باعث تریسموس شوند. پزشک با توجه به علائم و معاینه مشخص می‌کند که آیا بررسی‌های بیشتری لازم است یا خیر.
همچنین، مشکلات ساختاری مانند انحراف فک و صورت لزوماً به معنای تریسموس نیستند؛ تریسموس مشخصاً به محدودیت باز کردن دهان اشاره دارد.
براساس نتایج آخرین تحقیقات انجام‌شده، ۱۱.۲ درصد از افراد مبتلا به اختلال مفصل گیجگاهی فکی در باز کردن فک خود مشکل دارند.
در ویدئو زیر منیپولیشن مفصل فک توسط سعید مزین فیزیوتراپ خانه سلامت را مشاهده می کنید:
قفل شدن فک در موقعیت‌های خاص
زمان و شرایط بروز علائم می‌تواند به تشخیص علت قفل شدن فک کمک کند، اما به‌تنهایی برای مشخص کردن علت کافی نیست.
بیشتر بخوانید: تق تق فک چیست؟
قفل شدن فک در خواب
دندان‌قروچه شبانه و فشردن دندان‌ها ممکن است باعث شوند فرد صبح با درد یا سفتی فک از خواب بیدار شود. اگر این حالت مرتب تکرار شود، بررسی دندان‌ها و مفصل فک می‌تواند به مشخص شدن علت کمک کند.
قفل شدن فک هنگام خمیازه
باز کردن بیش از حد دهان هنگام خمیازه گاهی باعث دررفتگی مفصل گیجگاهی فکی می‌شود. در این حالت، ممکن است فرد نتواند دهانش را ببندد. این وضعیت با دشواری در باز کردن دهان متفاوت است و نباید برای جا انداختن فک در خانه اقدام کرد.
قفل شدن فک در تشنج
هنگام تشنج ممکن است عضلات فک به‌شدت منقبض شوند. تلاش برای باز کردن دهان یا گذاشتن انگشت و وسیله داخل آن می‌تواند به فرد آسیب برساند. اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد، دوباره تکرار شود، فرد دچار آسیب جدی شود یا تنفس او با مشکل مواجه شود، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.
قفل شدن فک سمت چپ یا راست، فک پایین و دهان
قفل شدن فک در سمت چپ یا راست می‌تواند سرنخی برای تشخیص باشد، اما محل درد به‌تنهایی علت مشکل را مشخص نمی‌کند. فک پایین بخش متحرک اصلی هنگام باز و بسته کردن دهان است و محدودیت حرکت آن ممکن است به مشکلات عضلانی یا مفصلی مربوط باشد.
آیا قفل شدن فک خطرناک است؟ علائم هشدار
قفل شدن فک همیشه نشانه یک مشکل جدی نیست، اما بعضی علائم نیاز به معاینه فوری دارند. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مراجعه به مرکز درمانی را به تأخیر نیندازید:
تب همراه با تورم صورت، زیر فک یا گردن
مشکل در بلع یا تنفس، یا افزایش غیرعادی ترشح بزاق
سفتی عضلات گردن، پشت یا شکم و اسپاسم‌های دردناک، به‌ویژه در صورت احتمال ابتلا به کزاز
ضربه اخیر به سر یا صورت همراه با تغییر در نحوه قرار گرفتن دندان‌ها
باز ماندن دهان و ناتوانی در بستن آن
محدودیت پیشرونده در باز کردن دهان، به‌خصوص بدون علت مشخص یا در صورت سابقه سرطان و پرتودرمانی
شروع ناگهانی علائم پس از مصرف دارو یا همراه با تشنج
در چنین شرایطی، ماساژ، کشش فک یا درمان‌های خانگی نباید جای معاینه پزشکی را بگیرند. اگر تنفس یا بلع دشوار شده، تشنج رخ داده یا دهان پس از دررفتگی احتمالی باز مانده است، فوراً از اورژانس کمک بگیرید.
چگونه فک قفل شده را باز کنیم؟ (کمک‌های اولیه)
برای انتخاب اقدام مناسب، ابتدا باید مشخص شود که دهان باز نمی‌شود یا در حالت باز گیر کرده است؛ چون این دو وضعیت به برخورد متفاوتی نیاز دارند.
اگر دهان باز نمی‌شود (قفل بسته)
اگر علائم هشدار وجود ندارد، تا زمان مشخص شدن علت می‌توان فشار واردشده به فک را کاهش داد. استراحت دادن به فک و خوردن غذاهای نرم، به شرطی که بلع بدون مشکل انجام شود، می‌تواند کمک‌کننده باشد. کمپرس گرم ملایم نیز در برخی موارد، به‌ویژه گرفتگی عضلات، ممکن است مفید باشد.
از باز کردن اجباری دهان، کشیدن فک با انگشت یا تلاش برای افزایش سریع دامنه حرکت خودداری کنید. اگر محدودیت حرکت ادامه پیدا کرد، بدتر شد یا علت مشخصی نداشت، برای بررسی به دندان‌پزشک یا پزشک مراجعه کنید.
اگر دهان بسته نمی‌شود (دررفتگی)
اگر دهان باز مانده و فرد نمی‌تواند آن را ببندد، احتمال دررفتگی مفصل فک وجود دارد. در این شرایط، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است. تا زمان رسیدن به مرکز درمانی، فک را بدون اعمال فشار در وضعیتی راحت نگه دارید و برای جا انداختن آن در خانه تلاش نکنید.
چه کارهایی را نباید انجام داد؟
برای جلوگیری از آسیب بیشتر، از این اقدامات خودداری کنید:
کشیدن شدید فک یا استفاده از انگشت و وسایل برای باز کردن دهان
جویدن آدامس یا خوردن غذاهای سفت
باز کردن بیش از حد دهان
مصرف خودسرانه داروهای شل‌کننده عضلات یا ضدتشنج
قرار دادن انگشت یا هر وسیله‌ای داخل دهان فردی که دچار تشنج شده است
به‌تعویق انداختن مراجعه در صورت بروز تب، تورم یا مشکل در بلع و تنفس
برای قفل شدن فک به چه دکتری مراجعه کنیم؟
انتخاب متخصص به علت قفل شدن فک، شدت علائم و وجود نشانه‌های همراه بستگی دارد.
| وضعیت | متخصص یا مرکز مناسب | نکته مهم |
|---|---|---|
| وجود علائم هشدار | اورژانس | نیازمند ارزیابی فوری |
| مشکلات پس از درمان دندان، دررفتگی یا اختلالات مفصل فک | دندان‌پزشک یا جراح فک و صورت | بررسی علت و تعیین مسیر درمان |
| احتمال عفونت یا مشکلات گلو و گردن | متخصص گوش، حلق و بینی یا پزشک مربوطه | انتخاب متخصص بر اساس علت احتمالی |
| تشنج یا علائم عصبی | اورژانس و در صورت نیاز متخصص مغز و اعصاب | ابتدا باید وضعیت حاد بررسی شود |
| محدودیت حرکت فک پس از پرتودرمانی | تیم انکولوژی و پرتودرمانی | هماهنگی با برنامه درمانی بیمار |
| محدودیت حرکتی پس از کنترل علت اصلی | فیزیوتراپیست | پس از ارزیابی و رد موارد منع فیزیوتراپی |
پس از مشخص شدن علت قفل شدن فک و کنترل مشکلاتی که به درمان فوری نیاز دارند، فیزیوتراپی می‌تواند در موارد مناسب به بهبود حرکت فک و کاهش محدودیت آن کمک کند. برای این منظور، می‌توان از خدمات کلینیک فیزیوتراپی سعادت اباد یا کلینیک فیزیوتراپی شمال تهران استفاده کرد. البته فیزیوتراپی جایگزین معاینه پزشکی اولیه نیست و باید متناسب با علت مشکل انجام شود.
تشخیص قفل شدن فک چگونه انجام می‌شود؟
برای تشخیص علت قفل شدن فک، پزشک ابتدا درباره زمان شروع علائم، سابقه کشیدن دندان یا جراحی، ضربه و داروهای مصرفی سؤال می‌کند. سپس دهان، مفصل و عضلات فک را معاینه می‌کند و میزان باز شدن دهان را می‌سنجد.
در صورت نیاز، ممکن است تصویربرداری‌هایی مانند رادیوگرافی پانورامیک، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی درخواست شود. انتخاب روش تصویربرداری به علت احتمالی بستگی دارد و همه افراد مبتلا به قفل شدن فک به این بررسی‌ها نیاز ندارند.
درمان قفل شدن فک و تریسموس
درمان قفل شدن فک زمانی مؤثرتر است که علت محدودیت حرکت مشخص شده باشد. برای مثال، درمان عفونت با رسیدگی به اختلال مفصل تفاوت دارد و همه بیماران نیز به دارو یا جراحی نیاز ندارند.
درمان بر اساس علت تریسموس
علت | رویکرد درمانی کلی |
عفونت | درمان عفونت و در صورت نیاز تخلیه آن |
اختلال مفصل گیجگاهی فکی | اقدامات محافظه‌کارانه و در موارد منتخب، درمان‌های تخصصی |
دررفتگی فک | جا انداختن مفصل توسط متخصص |
محدودیت حرکت پس از جراحی | کنترل علائم و در صورت نیاز، توان‌بخشی |
تریسموس پس از پرتودرمانی | تمرین‌ها و ابزارهای کشش تحت نظر تیم درمان |
درمان دارویی تریسموس
در برخی موارد، پزشک ممکن است برای کاهش درد و التهاب، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا برای کنترل اسپاسم، داروهای شل‌کننده عضلات تجویز کند. آنتی‌بیوتیک نیز تنها زمانی کاربرد دارد که عفونت به درمان آنتی‌بیوتیکی نیاز داشته باشد.
انتخاب دارو به علت مشکل، وضعیت سلامت فرد و داروهای مصرفی او بستگی دارد؛ بنابراین، مصرف خودسرانه دارو توصیه نمی‌شود.
دستگاه کشش فک
برخی ابزارها برای افزایش تدریجی دامنه باز شدن دهان طراحی شده‌اند و در شرایط خاص، به‌ویژه برای محدودیت‌های مرتبط با پرتودرمانی، کاربرد دارند. استفاده از این دستگاه‌ها باید با راهنمایی متخصص انجام شود؛ زیرا کشش شدید یا خودسرانه ممکن است باعث درد و آسیب بیشتر شود.
فیزیوتراپی قفل شدن فک
فیزیوتراپی فک و صورت پس از مشخص شدن علت مشکل و بررسی موارد منع درمان، می‌تواند در بعضی بیماران به بهبود حرکت و عملکرد فک کمک کند. برنامه درمانی با توجه به شرایط هر فرد تنظیم می‌شود و ممکن است شامل تمرین‌های حرکتی کنترل‌شده و تکنیک‌های مناسب برای عضلات و مفصل باشد.
فیزیوتراپی فک و صورت بخشی از فرایند توان‌بخشی در برخی مشکلات فک است. روش‌هایی مانند فیزیوتراپی بعد از جراحی فک، الکتروتراپی یا لیزردرمانی نیز ممکن است در شرایط منتخب به کار بروند. انتخاب این روش‌ها به معاینه متخصص بستگی دارد و نمی‌توان اثربخشی آنها را برای تمام علل قفل شدن فک یکسان دانست.
انواع فیزیوتراپی در درمان تریسموس به شرح زیر است:
_ کشش دستی یا منوال تراپی
این نوع فیزیوتراپی شامل استفاده از دست‌های درمانگر برای کشش دستی و شل کردن ماشین و مفاصل فک آسیب دیده است. هدف از کشش دستی یا منوال تراپی، افزایش دامنه حرکت، کاهش درد و باز شدن بهتر دهان است.
_ تمرینات کششی
این تمرینات معمولاً در خانه با یک درمانگر یا به تنهایی با آموزش‌های صورت گرفته انجام می‌شود. آنها ممکن است شامل استفاده از تمرین دهنده فک، دهان بازکن، نوارهای مقاومتی و سایر ابزارها، برای کمک به کشش دریافت فک باشند.
_ استفاده از اولتراسوند
اولتراسوند درمانی برای افزایش جریان خون و کاهش تنش عضلانی با ارسال صوتی به ناحیه آسیب دیده فک استفاده می‌شود. هدف از سونوگرافی، افزایش تحرک و تسکین درد است.
_ ماساژ
با شکستن بافت اسکار و افزایش جریان خون در ناحیه اطراف نقطه فک به بهبود دامنه حرکتی کمک کند.
ماساژ درمانی فیزیوتراپی را می‌توان به تنهایی یا در ترکیب با سایر درمان‌ها استفاده کرد. مهم است که گزینه‌های مختلف را با پزشک در میان بگذارید تا ببینید کدام روش ممکن است برای شما بهتر عمل کند. با درمان مناسب می‌توان تریسموس را مدیریت کرد و علائم آن در طول زمان بهبود کاهش داد.
ـ طب سوزنی
طب سوزنی گاهی به‌عنوان روشی مکمل برای مدیریت برخی علائم مطرح می‌شود، اما شواهد مربوط به اثربخشی آن به نوع مشکل بستگی دارد. این روش نباید جایگزین تشخیص علت قفل شدن فک، درمان عفونت یا رسیدگی به دررفتگی مفصل شود.
تغییر رژیم غذایی
تا زمانی که حرکت فک محدود است، خوردن غذاهای نرم و انتخاب لقمه‌های کوچک می‌تواند فشار واردشده به عضلات فک را کاهش دهد. بهتر است در این مدت از آدامس و خوراکی‌های سفت نیز پرهیز کنید. اگر جویدن یا بلع دشوار شده است، تأمین مواد مغذی کافی و دریافت راهنمایی تخصصی اهمیت دارد.
درمان‌های تخصصی
در برخی موارد، بسته به علت مشکل، تزریق بوتاکس یا جراحی برای درمان مشکلات ساختاری، چسبندگی مفصل یا توده‌ها مطرح می‌شود. این روش‌ها برای همه بیماران مناسب نیستند و انتخاب آنها به تشخیص و معاینه تخصصی نیاز دارد.
درمان خانگی قفل شدن فک
درمان خانگی فقط در شرایط مناسب و در نبود علائم هشدار قابل بررسی است. اگر علت قفل شدن فک مشخص نیست یا علائم رو به تشدید هستند، نباید مراجعه به پزشک را به امید بهبود با روش‌های خانگی به تأخیر انداخت.
گرما درمانی و کمپرس گرم
گرمای ملایم ممکن است در بعضی موارد به کاهش تنش عضلات فک کمک کند. می‌توان کمپرس گرم و مرطوب را حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی ناحیه قرار داد؛ البته باید از داغ بودن بیش از حد آن جلوگیری کرد. در صورت اختلال حس پوست یا آسیب پوستی، احتیاط بیشتری لازم است. کمپرس گرم نیز جایگزین درمان عفونت یا دررفتگی فک نیست.
ماساژ ملایم
ماساژ ملایم عضلات اطراف فک ممکن است در برخی مشکلات عضلانی کمک‌کننده باشد. بااین‌حال، روی ناحیه متورم، عفونی، آسیب‌دیده یا محل جراحی تازه نباید ماساژ انجام داد. فشار زیاد نیز می‌تواند درد را تشدید کند.
رژیم نرم و محدود کردن کافئین
غذاهای نرم به کاهش فشار ناشی از جویدن کمک می‌کنند. محدود کردن کافئین نیز ممکن است برای افرادی که ارتباطی میان مصرف آن، اضطراب و دندان‌قروچه تجربه می‌کنند مفید باشد؛ اما به‌تنهایی درمان قفل شدن فک محسوب نمی‌شود.
مکمل منیزیم
شواهد کافی برای توصیه عمومی مکمل منیزیم به‌عنوان درمان تریسموس وجود ندارد. مصرف این مکمل باید با توجه به وضعیت سلامت و داروهای مصرفی فرد بررسی شود. به‌ویژه افراد مبتلا به بیماری کلیوی، پیش از مصرف منیزیم باید با پزشک مشورت کنند.
مدیریت استرس و عادت‌های فک
گاهی فرد متوجه نیست که در طول روز دندان‌هایش را روی هم فشار می‌دهد یا عضلات فکش را منقبض نگه می‌دارد. توجه به این عادت، استراحت دادن به فک، پرهیز از جویدن آدامس و تمرین تنفس آرام می‌تواند به کاهش تنش کمک کند. بااین‌حال، اگر علت قفل شدن فک عفونت یا مشکل ساختاری باشد، این اقدامات به‌تنهایی کافی نیستند.
ورزش و تمرینات برای باز کردن فک
تمرین‌های فک باید متناسب با علت محدودیت انتخاب شوند. انجام تمرین نامناسب یا تلاش برای باز کردن دهان با فشار ممکن است علائم را تشدید کند.
پیش از شروع تمرین، این نکات را در نظر بگیرید:
- علت مشکل باید مشخص شده باشد یا انجام تمرین به تأیید متخصص رسیده باشد.
- اگر درد افزایش پیدا کرد، تمرین را متوقف کنید.
- هیچ حرکتی نباید با کشش اجباری یا فشار زیاد انجام شود.
در صورت وجود عفونت فعال، ضربه اخیر یا دررفتگی فک، تمرین خانگی جایگزین ارزیابی پزشکی نیست.
قبل از شروع تمرین
پیش از شروع تمرین باید علت قفل شدن فک، دامنه حرکتی قابل‌تحمل و محدودیت‌های احتمالی بررسی شوند. برای مثال، برنامه تمرینی فردی که پس از جراحی دچار محدودیت حرکت شده است، ممکن است با برنامه فرد مبتلا به اختلال مفصل گیجگاهی فکی تفاوت داشته باشد.
نمونه تمرینات ملایم
باز و بسته کردن کنترل‌شده دهان و حرکت جانبی ملایم فک از جمله تمرین‌هایی هستند که ممکن است در شرایط مناسب استفاده شوند. تعداد تکرارها و مدت تمرین باید بر اساس وضعیت بیمار و راهنمایی فیزیوتراپیست تعیین شود.
در موارد منتخب پس از جراحی، فیزیوتراپی بعد از جراحی فک می‌تواند بخشی از برنامه توان‌بخشی باشد. زمان شروع تمرین‌ها و نوع آنها به نوع جراحی، روند بهبودی و توصیه تیم درمان بستگی دارد.
ضدالتهابی غیراستروئیدی، ممکن است در کاهش احتمال بروز تریسموس پس از جراحی دندان موثر باشد.
قفل شدن فک چقدر طول می‌کشد؟
مدت بهبود قفل شدن فک به علت مشکل، شدت علائم و زمان شروع درمان بستگی دارد. برای مثال، محدودیت حرکت فک پس از کشیدن دندان عقل معمولاً به‌تدریج بهتر می‌شود، اما مشکلات ناشی از پرتودرمانی ممکن است طولانی‌مدت باشند.
| علت احتمالی | روند معمول بهبود | چه زمانی ارزیابی مجدد لازم است؟ |
|---|---|---|
| پس از کشیدن دندان عقل | معمولاً طی چند روز تا چند هفته به‌تدریج بهتر می‌شود | در صورت تشدید درد، افزایش تورم یا بروز علائم عفونت |
| اختلال مفصل گیجگاهی فکی | بسته به نوع و شدت مشکل متفاوت است | در صورت تداوم یا تشدید محدودیت حرکت |
| عفونت | بهبود پس از درمان مناسب عفونت | در صورت وجود علائم هشدار، مراجعه فوری ضروری است |
| پس از پرتودرمانی | ممکن است طولانی‌مدت باشد | طبق برنامه پیگیری تیم درمان |
نمی‌توان برای همه افراد زمان مشخصی برای بهبود قفل شدن فک تعیین کرد. اگر محدودیت حرکت ادامه پیدا کرد، بدتر شد یا علائم تازه‌ای بروز کردند، باید دوباره ارزیابی شوید. همچنین، در صورت بروز علائمی مانند مشکل در تنفس یا بلع، تب همراه با تورم یا باز ماندن دهان و ناتوانی در بستن آن، نباید منتظر بهبود خودبه‌خودی بمانید و باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید.
در ویدئو زیر مشاهده می کنید: درمان وز وز گوش و کاهش شنوایی
پیشگیری از قفل شدن فک
پیشگیری از قفل شدن فک به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد، اما رعایت چند نکته می‌تواند در برخی شرایط به کاهش خطر بروز این مشکل کمک کند:
هنگام خمیازه کشیدن یا غذا خوردن، از باز کردن بیش از حد دهان خودداری کنید.
اگر دندان‌قروچه دارید یا مرتب دندان‌هایتان را روی هم فشار می‌دهید، برای بررسی علت و دریافت درمان مناسب اقدام کنید.
توصیه‌های دندان‌پزشک پس از جراحی دندان را رعایت کنید.
پس از پرتودرمانی سر و گردن، تمرین‌های پیشگیرانه را طبق برنامه و راهنمایی تیم درمان انجام دهید.
واکسیناسیون کزاز را مطابق برنامه رسمی واکسیناسیون پیگیری کنید.
هیچ روش واحدی نمی‌تواند از تمام علت‌های قفل شدن فک پیشگیری کند. توجه به علائم اولیه و رسیدگی به مشکلات زمینه‌ای، نقش مهم‌تری در کاهش عوارض و جلوگیری از تشدید محدودیت حرکت فک دارد.
نتیجه‌گیری
قفل شدن فک یا تریسموس می‌تواند به دلایل مختلفی، از گرفتگی عضلات و اختلال مفصل گیجگاهی فکی گرفته تا مشکلات دندانی و بیماری‌های دیگر، ایجاد شود. به همین دلیل، انتخاب روش درمان به علت اصلی مشکل بستگی دارد. اگر دهان در حالت باز گیر کرده و بسته نمی‌شود یا علائمی مانند تب، تورم و مشکل در بلع یا تنفس وجود دارد، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است. در سایر موارد نیز مراجعه به دندان‌پزشک یا جراح فک و صورت می‌تواند به تشخیص علت کمک کند. فیزیوتراپی نیز پس از ارزیابی و در صورت مناسب بودن شرایط، می‌تواند بخشی از برنامه توان‌بخشی برای بهبود حرکت فک باشد.
سؤالات متداول
از علت‌های احتمالی می‌توان به اختلال مفصل گیجگاهی فکی، عوارض پس از کشیدن دندان عقل، عفونت، ضربه، دندان‌قروچه، پرتودرمانی و در موارد نادر کزاز اشاره کرد. درمان به علت اصلی بستگی دارد.
ابتدا باید مشخص شود که دهان باز نمی‌شود یا در حالت باز گیر کرده است. در قفل بسته، استراحت فک و غذای نرم ممکن است کمک‌کننده باشد؛ اما اگر دهان باز مانده و بسته نمی‌شود، ارزیابی پزشکی سریع لازم است. فک را خودسرانه جا نیندازید.
بعضی موارد موقتی هستند، اما قفل شدن فک همراه با تب، تورم، مشکل بلع یا تنفس، سفتی عمومی عضلات یا ناتوانی در بستن دهان ممکن است به رسیدگی فوری نیاز داشته باشد.
محدودیت خفیف حرکت در روزهای اول ممکن است به دلیل درد، تورم و گرفتگی عضلات ایجاد شود. اگر وضعیت بدتر شود یا تب و تورم رو به افزایش وجود داشته باشد، باید ارزیابی دندان‌پزشکی انجام شود.
اگر دهان پس از خمیازه یا باز شدن بیش از حد باز مانده و بسته نمی‌شود، احتمال دررفتگی مطرح است. تشخیص قطعی به ارزیابی پزشکی نیاز دارد و نباید برای جا انداختن فک در خانه اقدام کرد.
در موارد مناسب و بدون علائم هشدار، استراحت فک، غذای نرم، کمپرس گرم ملایم و پرهیز از آدامس ممکن است کمک‌کننده باشند. این اقدامات جای تشخیص علت را نمی‌گیرند.
تمرین‌هایی مانند باز و بسته کردن کنترل‌شده دهان ممکن است در شرایط مناسب استفاده شوند، اما بهتر است ابتدا علت مشکل مشخص شود و تمرین‌ها بدون فشار اجباری و طبق راهنمایی متخصص انجام شوند.
تا مشخص شدن علت، فشار واردشده به فک را کمتر کنید و در صورت امکان از غذاهای نرم استفاده کنید. کمپرس گرم ملایم ممکن است در بعضی مشکلات عضلانی کمک‌کننده باشد. اگر درد ادامه‌دار، شدید یا رو به افزایش است، یا با علائم هشدار همراه شده، ارزیابی پزشکی لازم است.
در موارد نادر، کزاز می‌تواند باعث قفل شدن فک شود؛ به‌ویژه اگر سفتی گردن و بدن، اسپاسم دردناک یا سابقه زخم وجود داشته باشد. در صورت شک به کزاز، باید فوراً ارزیابی اورژانسی انجام شود.
استرس ممکن است با فشردن دندان‌ها و افزایش تنش عضلات فک ارتباط داشته باشد، اما همه موارد قفل شدن فک ناشی از استرس نیستند. در صورت تداوم علائم، بررسی علت زمینه‌ای اهمیت دارد.
